Verwachtingen en hoop: wanneer de toekomst al in je hoofd bestaat

We rekenen op dingen die nog niet zijn gebeurd. Soms geeft dat richting en vertrouwen. Soms maakt het de teleurstelling groter wanneer de werkelijkheid een andere kant op gaat.

Ergens op rekenen terwijl je weet dat niets zeker is. Het gebeurt voortdurend. We verwachten dat we op een bepaalde leeftijd met pensioen kunnen. We hopen dat we dan genoeg geld hebben om te doen wat we graag willen. En op het werk verwachten mensen van elkaar dat ze meedenken, initiatief nemen, een idee begrijpen of op een bepaalde manier bijdragen.

In mijn werkzame leven heb ik vaak gezien hoe zulke verwachtingen tussen collega’s ontstaan. Iemand heeft een idee en rekent erop dat een ander daarin meegaat. Of iemand hoopt op input en merkt pas later dat die hoop ondertussen als verwachting is gaan voelen. Als de ander vervolgens niet kan meekomen, een andere afweging maakt of niet met de verwachte bijdrage komt, ontstaat teleurstelling of irritatie. Ook als daar nooit een duidelijke afspraak over is gemaakt.

Dat terugkerende patroon zette me aan het denken. Waar komt zo’n verwachting eigenlijk vandaan? En hoe verandert een wens in iets waar je een ander onbewust aan gaat houden?

Verwachtingen vullen in wat nog niet vaststaat

Een verwachting is in de kern een voorspelling: je denkt dat iets waarschijnlijk zal gebeuren. Dat hoeft geen bewuste of zorgvuldig onderbouwde conclusie te zijn. Vaak vormt die voorspelling zich vanzelf, op basis van wat je eerder hebt meegemaakt, wat iemand heeft gezegd of gedaan, wat je om je heen ziet en wat je in een situatie opmerkt.

Op het werk kan zo’n verwachting voortkomen uit iemands rol, eerdere samenwerking of uit wat je zelf logisch vindt. Een collega die vaak initiatief neemt, zal dat de volgende keer waarschijnlijk ook wel doen. Een idee dat voor jou helder en overtuigend is, zal een ander vermoedelijk ook begrijpen. En als iemand tijdens een overleg instemmend reageert, kan dat voelen alsof diegene dezelfde uitkomst voor zich ziet.

Dat soort aannames helpt om samen te werken zonder ieder detail voortdurend uit te spreken. Maar een verwachting blijft een inschatting. Zelfs als die redelijk of vanzelfsprekend voelt, is ze nog geen gedeelde afspraak. Wat vanuit het ene perspectief logisch lijkt, hoeft vanuit een ander perspectief niet hetzelfde te betekenen.

Hoop kijkt naar wat je graag wilt

Hoop heeft een andere kleur. Bij hoop is er een uitkomst die je graag wilt en mogelijk acht, maar waarvan je niet weet of ze werkelijkheid wordt.

Op het werk kun je hopen dat collega’s actief meedenken, zelf met ideeën komen of enthousiast worden van een plan. Die hoop zegt iets over hoe je graag wilt samenwerken en wat je belangrijk vindt. Ze zegt alleen nog niets over wat de ander heeft begrepen, wil of kan bijdragen.

Dat verschil is makkelijk te vergeten. Als je een uitkomst graag wilt en haar steeds duidelijker voor je ziet, kan ze vanzelf waarschijnlijk gaan voelen. De stap van ik hoop dat dit gebeurt naar ik verwacht dat dit gebeurt is klein. Daarna is het nog maar een kleine stap naar de ander had dit moeten begrijpen of doen.

Wanneer verwachting en hoop door elkaar lopen

Op de werkvloer lopen hoop en verwachting gemakkelijk door elkaar. Iemand presenteert een idee, ziet al voor zich wat het kan opleveren en hoopt dat anderen dezelfde mogelijkheden zien. Als een collega niet direct meegaat, kan dat voelen als gebrek aan interesse, initiatief of begrip.

Maar er kunnen meerdere verklaringen zijn. De ander mist misschien context, ziet risico’s die nog niet zijn besproken, heeft andere prioriteiten, heeft meer tijd nodig of is het simpelweg niet eens met het idee. De teleurstelling ontstaat dan niet alleen door de reactie van die collega, maar ook door het toekomstbeeld dat er al lag voordat de ander erbij betrokken werd.

Bij mijn auto merkte ik hetzelfde mechanisme in een andere vorm. Ik had een idee gekregen van wanneer die klaar zou zijn. Dat idee werd ongemerkt een datum waar ik me op instelde. Toen de planning anders liep, voelde dat niet alleen als vertraging, maar ook als het verlies van een uitkomst waar ik al rekening mee hield.

Zolang alles volgens het verwachte beeld lijkt te lopen, valt vaak niet op hoe stevig dat beeld is geworden. Dat wordt pas zichtbaar wanneer de werkelijkheid afwijkt. De interessante vraag is daarom niet hoe je verwachtingen helemaal voorkomt, maar hoe je ze herkent voordat je een ander erop beoordeelt.

Teleurstelling laat zien wat belangrijk voor je was

Een verwachting die niet uitkomt, kan frustrerend zijn. Dat is niet vreemd: je reageert niet alleen op wat er gebeurt, maar ook op het verschil met wat je dacht dat er zou gebeuren.

Op het werk kan dat verschil snel een oordeel over de ander worden. Iemand denkt niet mee, begrijpt het niet of toont te weinig initiatief. Soms kan daar een concreet probleem achter zitten. Afspraken kunnen immers echt niet worden nagekomen. Maar soms blijkt bij nader kijken dat de afspraak vooral in het hoofd van één persoon bestond.

Teleurstelling vertelt dan niet alleen iets over de ander. Ze maakt ook zichtbaar welk beeld je zelf had van de samenwerking, welke bijdrage je vanzelfsprekend vond en vanuit welk perspectief je naar de situatie keek. Dat maakt de teleurstelling niet onterecht, maar wel informatiever.

Een wens is geen afspraak met de toekomst

Ik probeer daarom onderscheid te maken tussen wat ik hoop, wat ik verwacht en wat daadwerkelijk is afgesproken. Ik kan hopen dat iemand met een goed idee komt zonder diegene verantwoordelijk te maken voor een idee dat nooit is gevraagd. Ik kan verwachten dat iemand meegaat in een plan en tegelijk onderzoeken of die verwachting wel is gedeeld. En ik kan een planning maken zonder die planning als belofte te behandelen.

Dat haalt de hoop niet weg. Het maakt haar misschien juist wat lichter: je mag iets graag willen zonder te doen alsof het al vaststaat. En je mag een verwachting hebben zonder haar tot zekerheid te verheffen.

Misschien begint het op het werk met drie eenvoudige vragen: wat hoopte ik dat er zou gebeuren, waar rekende ik op en wat hebben we werkelijk met elkaar afgesproken?

Hoop ik dat dit gebeurt, verwacht ik dat het gebeurt, of hebben we het afgesproken?

Die drie kunnen dicht bij elkaar liggen. Maar ze zijn niet hetzelfde.